Tvítyngd samræðuspjöld (íslenska–spænska) fyrir unglingastig · Styrkt af Þróunarsjóði námsgagna, Rannís

1. Um efnið

Tölum saman er safn 90 samræðuspjalda fyrir nemendur á unglingastigi sem læra íslensku sem annað mál. Efnið er hugsað fyrir spænskumælandi nemendur, einkum þau sem eru nýkomin til landsins eða hafa flóttabakgrunn.

Spjöldin skiptast í sex þemu, fimmtán spjöld í hverju:

Skólinn	kórall
Vinátta og samskipti	rósa terracotta
Heima og daglegt líf	gyllt okra
Tómstundir og áhugamál	denim-blár
Úti í samfélaginu	rauðleir
Líðan og heilsa	mosagrænt

Hugmyndafræðin

Talmálið fyrst. Spjöldin þjálfa munnlega færni — að tala, hlusta og bregðast við. Lestur og ritun eru ekki markmiðið. Nemandi sem er nýr í landinu þarf umfram allt að geta bjargað sér í samtali, og það lærist með því að tala.

Spænskan er brú, ekki hækja. Móðurmál nemandans er auðlind. Þýðingarnar á spjöldunum eru þarna til að opna leiðina inn í íslenskuna, ekki til að forðast hana. Þegar nemandinn hefur náð tökum á orðunum hverfur þörfin fyrir brúna af sjálfu sér.

Málstoðir sem draga má smám saman úr. Samræðuspjöldin bjóða upp á mismunandi málstoðir sem gera nemendum kleift að taka þátt í samtali út frá eigin færni. Nemandi sem þarfnast mests stuðnings getur lesið upp heilar setningar af spjaldinu. Þegar færnin eykst getur hann stuðst við lykilorð og orðaforða til að mynda eigin setningar, en sá sem er lengra kominn nýtir myndina og umræðuefnið sem kveikju að frjálsri tjáningu. Sama spjaldið nýtist þannig nemendum á ólíkum færnistigum og styður við stigvaxandi málþroska.

Raunverulegar aðstæður. Hvert spjald tengist daglegu lífi unglings: að biðja um hjálp í tíma, skrá sig á æfingu, panta mat eða segja frá því sem gleður. Þegar viðfangsefni endurspegla reynsluheim og áhugasvið unglinga verður auðveldara fyrir þá að tengjast efninu, sjá tilgang með náminu og nota tungumálið í raunverulegum samskiptum.

2. Hvernig spjaldið virkar

Hvert spjald hefur sex hluta:

• Hausinn sýnir þemað og númerið (t.d. „Skólinn 03“).
• Táknmyndin gefur samhengið á augabragði, án orða. Hún er líka bjargráð fyrir nemanda sem á eftir að læra orðin.
• Kveikjan lýsir aðstæðunum í einni setningu — fyrst á íslensku, svo á spænsku (skáletrað). Hún svarar spurningunni: hvenær nota ég þetta spjald?
• Orðaforði / vocabulario telur upp lykilorðin, íslensku til vinstri og spænsku til hægri.
• Þú segir / tú dices eru heilar setningar sem nemandinn getur lesið upp. Feitletruðu orðin má skipta út — þau eru valmöguleikar. „Ég æfi fótbolta / körfubolta“ þýðir: settu inn þína íþrótt.
• Hinn aðilinn / la otra persona sýnir hvað viðmælandinn gæti sagt — svar eða spurningu á móti — svo samtalið haldi áfram. Þannig lærir nemandinn líka að bregðast við, ekki bara að spyrja.

3. Notkun í kennslustofunni

Spjöldin má nota í pörum eða til einstaklingsæfingar.

Í pörum

Nemandi A velur eina setningu úr hlutanum „þú segir“ og les hana upp — og skiptir feitletruðu orðunum út fyrir það sem á við um hann sjálfan. Nemandi B svarar með því sem passar úr hlutanum „hinn aðilinn“. Svo skipta þeir um hlutverk.

Einstaklingsæfing

Samræðuspjaldið nýtist einnig vel til sjálfstæðrar vinnu. Nemandi getur lesið setningarnar upphátt, æft orðaforðann og skipt út feitletruðum orðum fyrir upplýsingar sem eiga við hann sjálfan. Þannig byggir hann smám saman upp öryggi og undirbýr sig fyrir raunverulegar aðstæður.

Í hóp

Kennari getur lagt eitt spjald fyrir allan hópinn, farið yfir orðaforðann saman, og látið nemendur svo æfa í pörum. Orðaforðinn festist betur þegar hann er endurtekinn.

4. Færnistig og aðlögun

Samræðuspjöldin eru ekki merkt eftir færnistigi. Þau eru hönnuð þannig að sama spjald geti nýst nemendum með ólíka færni í íslensku, eftir því hversu mikinn stuðning þeir þurfa.

Efnið tekur mið af hæfniviðmiðum aðalnámskrár grunnskóla í íslensku sem öðru tungumáli, einkum forstigi, 1. stigi og 2. stigi. Á forstigi og 1. stigi er lögð áhersla á einföld dagleg samskipti með stuðningi, svo sem að biðja um aðstoð, spyrja einfaldra spurninga og tjá sig um sjálfan sig og nánasta umhverfi. Á 2. stigi verður nemandinn sjálfstæðari í daglegum samtölum og getur meðal annars sagt frá venjum, athöfnum og reynslu og tjáð hvað honum líkar og mislíkar.

Málstoðir spjaldanna gera kennara kleift að laga notkun þeirra að færni hvers nemanda. Nemandi sem þarf mikinn stuðning getur lesið tilbúnar setningar af spjaldinu. Með aukinni færni getur hann stuðst við orðaforðann til að mynda eigin setningar og síðar notað myndina og viðfangsefnið sem kveikju að frjálsara samtali. Kennari metur hverju sinni hvernig spjaldið nýtist best út frá færni og þörfum nemandans.

5. Tenging við aðalnámskrá

Hæfnisvið

Hæfni í íslensku sem öðru máli skiptist í skilning (hlustun, lestur) og tjáningu (talað mál, ritun). Spjöldin þjóna einkum töluðu máli – samskiptum (aðaláherslan: nemandinn tekur þátt í samtali, spyr og svarar), hlustun (þegar nemandi hlustar á félaga sinn og bregst við) og töluðu máli – frásögn (þegar nemandi segir frá sjálfum sér, lýsir fólki, stöðum eða aðstæðum). Lestur og ritun eru ekki markmið spjaldanna.

Grunnþættir menntunar

Efnið styður sérstaklega við fjóra grunnþætti: Læsi — í víðum skilningi: að geta lesið í aðstæður og brugðist við þeim með tungumálinu. Lýðræði og mannréttindi — nemandinn lærir orð sem gera honum kleift að spyrja, biðja um hjálp, tjá skoðanir, vera ósammála og setja mörk. Jafnrétti — að nemandi sem talar takmarkaða íslensku geti tekið þátt til jafns við aðra. Heilbrigði og velferð — þemað Líðan og heilsa gefur nemandanum orð yfir líðan sína og leiðir til að leita stuðnings.

Menningarfærni og fjöltyngi

Spjöldin byggja á því viðhorfi að móðurmál nemandans sé auðlind en ekki hindrun. Spænska þýðingin styður skilning og auðveldar nemendum að byggja brú milli þekkts og nýs tungumáls. Nokkur spjöld skapa jafnframt tækifæri til að miðla eigin reynslu með því að segja frá landi sínu, fjölskyldu og hefðum.

6. Þemun sex

Skólinn (kórall) — Að bjarga sér í kennslustund og í skólanum: biðja um hjálp, biðja um leyfi, skilja fyrirmæli, spyrja um próf og skil, tala við umsjónarkennarann. Grunnurinn — það sem nemandinn þarf strax fyrsta daginn.

Vinátta og samskipti (rósa terracotta) — Að kynnast öðrum: kynna sig, spyrja um áhugamál, bjóða einhverjum með, hrósa, þakka fyrir, hugga vin, biðjast afsökunar. Félagslega hliðin.

Heima og daglegt líf (gyllt okra) — Fjölskyldan, heimilið og hversdagurinn: hvar ég bý, herbergin, morgnarnir, klukkan, matur, húsverk, reglur heima, afmæli og fjölskylduhefðir.

Tómstundir og áhugamál (denim-blár) — Að komast inn í íslenskt tómstundastarf: skrá sig á æfingu, tala við þjálfarann, afboða sig, spyrja um kostnað og frístundastyrk. Einnig tónlist, tölvuleikir, bíó, bækur, sund og félagsmiðstöðin.

Úti í samfélaginu (rauðleir) — Að bjarga sér utan skóla og heimilis: í búð, í fatabúð, að panta mat, í strætó, að rata, hjá lækni, í apóteki, á bókasafni, á kaffihúsi og veitingahúsi. Einnig neyðartilvik (112), að týna einhverju og að biðja ókunnugan um hjálp.

Líðan og heilsa (mosagrænt) — Að þekkja og tjá eigin líðan: hvernig mér líður, veikindi, svefn, prófkvíði, heimþrá, neteinelti, að setja mörk, að leita stuðnings og að styðja aðra. Þemað endar á því sem gleður.

7. Vandmeðfarin efni og viðkvæmar aðstæður

Sum spjöld snerta efni sem getur verið viðkvæmt — einkum í þemanu Líðan og heilsa, en líka víðar. Nemandi sem er nýkominn til landsins eða hefur flóttabakgrunn getur borið með sér reynslu sem erfitt er að tjá á nýju tungumáli.

Skapaðu öruggt námsumhverfi. Áður en unnið er með viðkvæm viðfangsefni er mikilvægt að nemendur viti að virðing, trúnaður og kurteisi gilda í umræðum. Enginn á að finna fyrir þrýstingi til að deila persónulegri reynslu.

Spjöldin veita nemendum tungumál til að tjá sig – þau kalla ekki á persónulega frásögn. Spjald sem fjallar um heimþrá kennir nemandanum orð eins og „Ég sakna heimalandsins“. Það felur ekki í sér að hann þurfi að segja frá reynslu sinni. Markmiðið er að hann hafi orðaforða til staðar ef og þegar hann kýs að nota hann.

Nemandinn ræður hraðanum. Nokkur spjöld kenna nemandanum beinlínis að hann megi setja mörk og segja nei án þess að útskýra af hverju. Sömu virðingu á að sýna honum í tímanum. Vilji hann ekki æfa tiltekið spjald, ber að virða það.

Móðurmálið getur verið mikilvæg brú. Það getur verið erfitt að tjá líðan á tungumáli sem maður ræður illa við. Leyfðu nemandanum að skipta yfir í spænsku þegar íslenski orðaforðinn dugar ekki til að tjá það sem hann vill segja.

Kennarinn opnar fyrir samtal, en er ekki meðferðaraðili. Þegar spjald verður kveikja að samtali um eitthvað alvarlegt — sorg, áfall eða einelti — er hlutverk kennarans ekki að leysa vandann heldur að bregðast faglega við og vísa nemandanum áfram í viðeigandi stuðning (námsráðgjafa, umsjónarkennara eða skólahjúkrunarfræðing).

Endað á því sem gleður — af ásettu ráði. Líðan og heilsa lýkur ekki á erfiðleikum heldur á því sem gerir nemandann glaðan. Það er góð regla að spegla þetta í kennslunni og enda á léttari nótum þegar erfið efni hafa verið til umræðu.

8. Mat og framfarir

Áhersla spjaldanna er á talað mál en ekki lestur og ritun, svo hefðbundið skriflegt próf hentar illa. Mat byggist fyrst og fremst á því að fylgjast með þátttöku nemandans í samtali og þeim framförum sem verða á tjáningu hans yfir tíma.

Framfarir sjást í minnkandi stuðningi. Eftir því sem nemandinn styðst minna við textann á spjaldinu — færist frá því að lesa setningar beint yfir í að mynda eigin setningar og loks að tjá sig frjálst — verða framfarirnar sýnilegar. Markmiðið er ávallt að draga smám saman úr stuðningi.

Matið snýst um framfarir, ekki einkunn. Kennari getur haldið einfalda yfirsýn yfir hvaða málstoðir hver nemandi nýtir í hverju þema. Mikilvægast er að sjá hvernig sjálfstæði og tjáning eykst smám saman.

Sama spjald sýnir framfarir yfir tíma. Það er gagnlegt að leggja sama spjald fyrir aftur nokkrum vikum síðar. Nemandi sem las setningarnar upp í fyrstu tjáir sig kannski frjálst í síðara skiptið — og þá verða framfarirnar sýnilegar bæði kennaranum og nemandanum sjálfum.